Χωρίς τίτλο

Υπάρχουν πολλά μέρη στην Αθήνα, τα οποία έχουμε επισκεφθεί χιλιάδες φορές. Υπάρχουν δρόμοι που τους διασχίζουμε καθημερινά. Αποτελούν κομμάτια της καθημερινότητάς μας και όμως δεν γνωρίζουμε την ιστορία και την σπουδαιότητά τους. Ένα από αυτά είναι ο «Πεζόδρομος του Πικιώνη» ή αλλιώς ο «Μεγάλος Περίπατος». Πρόκειται για την διαμόρφωση των ελεύθερων χώρων γύρω από την Ακρόπολη και τον λόφο του Φιλοπάππου που ξεκινάει από την συμβολή των δρόμων Αποστόλου Παύλου, Ροβέρτου Γκάλη και Διονυσίου Αρεοπαγίτου και καταλήγει στην κορυφή του λόφου στο Άνδηρο των Μουσών και είναι δημιούργημα του αρχιτέκτονα Δημητρίου Πικιώνη.

Ξεκίνησε να δημιουργείται τον Μάιο του 1954 και ολοκληρώθηκε τον Φεβρουάριο του 1958. Ο αρχιτέκτονας έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην διαμόρφωση των λιθόστρωτων δρόμων, δηλαδή των μονοπατιών, των φυτεύσεων, των χώρων στάσης και θέασης. Επίσης αφοσιώθηκε στην αναστήλωση και συντήρηση του ναού του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη και του τουριστικού περιπτέρου εντός του προαύλιου χώρου της εκκλησίας.

Πηγή έμπνευσης και στόχοι

Πηγή έμπνευσης για τον Πικιώνη ήταν ανέκαθεν η ελληνική γη και η ανθρώπινη δημιουργία πάνω στο ιστορικό της τοπίο. Ήθελε να υποτάξει το σύγχρονο έργο του στους κανόνες της φυσικής αρμονίας. Σκοπός του ήταν η δημιουργία ενός έργου που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των χρηστών του, ενώ παράλληλα θα εκφράζει τον τόπο και τον χρόνο της κατασκευής του. Προσπάθησε να σεβαστεί και να προασπίσει την ιστορική μνήμη της Αθήνας και όχι να προσφέρει μια στείρα αναπαραγωγή του παρελθόντος.

Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η περίοδος υλοποίησης του έργου εντάσσεται στη μεταπολεμική περίοδο και ο αρχιτέκτονας προσπάθησε να εμπλουτίσει το ρεύμα του Μοντερνισμού με στοιχεία της ελληνικής πολιτιστικής παράδοσης. Ήταν η εποχή της ανόδου του βιομηχανικού πολιτισμού κατά την οποία τα πάντα υποτάσσονταν στο κέρδος. Ο Πικιώνης αντίθετος σε αυτή την φιλοσοφία, σχεδίασε το έργο με απόλυτο σεβασμό στο περιβάλλον, απέκτησε βιωματική εμπειρία του χώρου και αναπαρήγαγε τις παλαιές τεχνικές για την διαμόρφωση της επιφάνειας του λιθόστρωτου δρόμου.

Μια βιωματική εμπειρία

Η χάραξη του πεζόδρομου δεν έγινε στο σχεδιαστήριο, αλλά επί τόπου κατά την διάρκεια των επισκέψεων του αρχιτέκτονα στον χώρο. Ακολούθησε τις προδιαγεγραμμένες πορείες και στηρίχθηκε στα ίχνη του δρόμου της αρχαίας εισόδου στην πόλη που τότε ήταν ακόμη εμφανή.

Η πρακτική που ακολούθησε ήταν ο επανασχεδιασμός των λεπτομερειών και οι επιτόπιες βελτιώσεις. Τα στοιχεία που έλαβε υπόψη του ήταν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τόπου και οι ανθρώπινες παρεμβάσεις ανά τους αιώνες. Κατά την διάρκεια της κατασκευής ήρθαν στο φως αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία οδήγησαν σε επανασχεδιασμό της σύνθεσης.

Τα υλικά κατασκευής

Ο Πικιώνης επιχείρησε ένα τεράστιο «κολλάζ» υλικών, τα οποία προέρχονταν από τις μαζικές κατεδαφίσεις νεοκλασικών κτιρίων της Αθήνας, από αθηναϊκές κατοικίες της εποχής και από αρχαία πήλινα, μαρμάρινα ή πέτρινα ευρήματα χωρίς ιδιαίτερη αρχαιολογική αξία που βρέθηκαν στην περιοχή. Επίσης, χρησιμοποίησε και ενέταξε στην σύνθεσή του μαρμάρινα φουρούσια και δάπεδα μπαλκονιών, κυμάτια, ανθέμια, ακρωτήρια, μαρμάρινες βάσεις και σκαλοπάτια κ.α. Το σκυρόδεμα χρησιμοποιήθηκε ως βοηθητικό υλικό και ως μορφοπλαστικό μέσω των επαναλαμβανόμενων διαρθρωτικών ζωνών.

Χρησιμοποίησε ακόμη κυβόλιθους από το Λιόπεσι (παλαιότερη ονομασία της Παιανίας Αττικής), μάρμαρα προερχόμενα από τα μαρμαράδικα της Πεντέλης και του Μαραθώνα, όπου έμεναν αχρησιμοποίητα.

Εφαρμόστηκε επίσης μια τεχνική, που σήμερα εκλείπει από τα δημόσια έργα, και αφορά την υποδομή των πλακοστρώσεων με εγκιβωτισμένο υπόστρωμα άμμου (πάχους 25 εκατοστών) που επιτρέπει την διήθηση  του βρόχινου νερού προς τη γη.

Η λογική της ανακύκλωσης υλικών δεν στόχευε τόσο στο να μην δημιουργηθούν νέα ή στην μείωση του κόστους κατασκευής. Στόχευε στην διατήρηση της μνήμης, στην εναλλαγή της όψης και στην δημιουργία μορφολογικής ποικιλίας στην επιφάνεια. Αποτέλεσε επίσης την ευκαιρία διάσωσης στοιχείων του τότε παρόντος (σήμερα παρελθόν) στο πέρασμα των χρόνων από την -χωρίς οίκτο και συστολή- κατεδάφιση της Αθήνας.

Το κολλάζ περιλαμβάνει ετερόκλητα στοιχεία, αλλά αποπνέει μια μοναδική ενότητα. Τα συνδυαζόμενα υλικά συνδιαλέγονται μεταξύ τους και η τελική διαμορφωμένη σύνθεση συνδιαλέγεται με την φύση.

Ένας σκηνοθετημένος περίπατος

Η βιωματική εμπειρία που απέκτησε ο Πικιώνης πριν από μισό αιώνα, συνεχίζει μέχρι και σήμερα να προσφέρεται στους σύγχρονους περιπατητές. Μέσω αυτής της διαδρομής ο επισκέπτης ακολουθεί την ίδια πορεία των περιπατητικών φιλοσόφων γύρω από την Ακρόπολη. Ο επισκέπτης λαμβάνει οπτικά μια αλληλουχία εικόνων και σωματικά βιώνει τις εναλλαγές της ανάγλυφης επιφάνειας του εδάφους. Υπάρχουν συμπυκνωμένα στην διαδρομή όλα τα ερεθίσματα του αττικού τοπίου, τα οποία περιλαμβάνουν το βραχώδες έδαφος, το φυσικό ανάγλυφο και τις χαμηλές φυτεύσεις.

Σημαντικό στοιχείο του περιπάτου είναι η φύτευση. Καθ’ όλο το μήκος του πεζοδρόμου, ο αρχιτέκτονας στηριζόμενος σε αρχαιολογικές πηγές, φρόντισε για την κατάλληλη φύτευση θάμνων και πόας βλάστησης. Τα συγκεκριμένα είδη περιέχουν έναν συμβολισμό, κατά τον οποίο τα αρχαία μνημεία περιβάλλονταν από φυτεύσεις που κατά την αρχαιότητα συνδέονταν με την έννοια του ιερού και μεταξύ άλλων ήταν η ροδιά, η δάφνη και η μυρτιά. Στον λόφο του Φιλοπάππου φυτεύτηκαν κατόπιν επιλογής του αρχιτέκτονα ελιές, κυπαρίσσια, χαρουπιές, πικροδάφνες, άκανθες και πεύκα.

Ο ιερός βράχος της Ακρόπολης υπάρχει ως «σκηνικό βάθους». Ο πεζόδρομος δεν επιτρέπει την συνεχόμενη θέαση του Παρθενώνα, παρά μόνο σε συγκεκριμένα σημεία στάσης. Άλλωστε στόχος δεν ήταν τόσο η προβολή του ναού όσο η περιπλάνηση και η απόκτηση εμπειριών που συμβάλλουν στον στοχασμό.

Άγιος Δημήτριος Λουμπαρδιάρης

Πρόκειται για θολωτή μονόκλιτη βασιλική του 9ου αιώνα. Στον βόρειο και νότιο τοίχο έχει δύο τυφλά τόξα καθώς και δύο εγκάρσια ενισχυτικά, τα οποία συγκρατούν την κυλινδρική πλακοσκέπαστη στέγη. Το 1955 πραγματοποιήθηκε αναστήλωση και συντήρηση του ναού από τον Πικιώνη, ο οποίος κόσμησε τους εξωτερικούς τοίχους με γεωμετρικά σχέδια (κεραμικά και μαρμάρινα). Επίσης πρόσθεσε στον προαύλιο χώρο ένα κτήριο από σκυρόδεμα, το οποίο αρχικά λειτουργούσε ως καφενείο καθώς και μία σύνθεση ξύλινου στεγάστρου με καθίσματα. Στο επίπεδο του στεγάστρου είναι εξαιρετικά έντονο το καδράρισμα του Παρθενώνα αποκαλύπτοντας το μεγαλείο του.

Μνημείο UNESCO

Το έργο του Δημήτρη Πικιώνη για τη διαμόρφωση του λόφου του Φιλοπάππου κηρύχθηκε από την UNESCO το 1996 ως μνημείο σύγχρονης αρχιτεκτονικής με παγκόσμια σημασία, ενώ ο ναός του Αγίου Δημητρίου είχε ήδη κηρυχθεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο από το 1958 (ΦΕΚ 298/Β/5-11-1958).

Ξένια Σαρατσιώτη

(Φ. 126) 

Advertisements