Χωρίς τίτλο

Πριν 200 χρόνια η Μάχη του Βατερλώ έθεσε τέλος στις γαλλικές αυτοκρατορικές φιλοδοξίες και σφράγισε την αρχή ενός αιώνα παγκόσμιας βρετανικής κυριαρχίας. Η μάχη ήταν ένα ορόσημο στην μακρόπνοη βρετανική στρατηγική για την διατήρηση της ισχύος στην ηπειρωτική Ευρώπη. Όμως η κλιμάκωση του Β~ Μεγάλου Πολέμου επέφερε μία θεμελιώδη αλλαγή σ’ αυτήν την στρατηγική η οποία τώρα εκπτύσσεται καθώς το δημοψήφισμα για την Ε.Ε. έχει πάρει την άγουσα για το βρετανικό κοινοβούλιο.

«Ήταν ένα κολασμένα ευχάριστο πράγμα. Το πιο φοβερό πράγμα που θα βλέπατε σε ολόκληρη την ζωή σας». Αυτά τα λόγια πρωτόπε ο δούκας του Γουέλλιγκτον μετά την περίφημη νίκη του εναντίον του Ναπολέοντα, 200 χρόνια πριν. Η μάχη ήταν ιδαίτερα σκληρή. Οι 67.000 βρετανοί στρατιώτες του Γουέλλιγκτον αντίκριζαν τις κάνες της γαλλικής στρατιάς των 69.000 ανδρών. Το λασπώδες έδαφος περιόρισε κατά τι την απειλή από το γαλλικό πυροβολικό, καθώς οι σφαιροειδείς βόμβες των πυροβόλων αποτύγχαναν να επιφέρουν στο πεδίο της μάχης το σύνηθες εκτενώς θανατηφόρο αποτέλεσμά τους. Ωστόσο καμία πλευρά δεν μπορούσε να πάρει το πάνω χέρι μέχρι την τελευταία στιγμή, όταν αφίχθηκε η πρωσσική στρατιά υπό τον στρατάρχη Λέμπερεχτ Φον Μπλύχερ, η οποία έγειρε την πλάστιγγα υπέρ των Βρετανών.

Η μάχη του Βατερλώ δεν ήταν σημαντική μόνο για τους Βρετανούς, αλλά και για ολόκληρη την Ευρώπη. Το επακόλουθο συνέδριο της Βιέννης, σηματοδότησε το τέλος της εκρηκτικής περιόδου που είχε ακολουθήσει την Γαλλική Επανάσταση και μια επιτυχή, έστω και παροδική, προσπάθεια των ηγετών της Παλαιάς Ευρώπης να περιορίσουν τον Εθνικισμό καθώς και τα κινήματα κοινωνικής ισότητας. (Αυτές οι δυνάμεις θα αναδυθούν και πάλι τον επόμενο αιώνα). Η Γαλλική Επανάσταση εξαπέλυσε μία δίνη νέων ιδεών στην Ευρώπη, ένα κύμα το οποίο καβάλησε ο πολυμήχανος Βοναπάρτης καθοδηγώντας τις στρατιές του στην μία νίκη μετά την άλλη και ξανασχεδιάζοντας τα σύνορα της Ευρώπης, καθώς οικοδομούσε μια αυτοκρατορία. Αν και ένας συνασπισμός ευρωπαϊκών στρατών τον κατενίκησε το 1814, αυτός ανασυγκρότησε τις δυνάμεις του και απείλησε τους συμμάχους ακόμη μία φορά ένα χρόνο μετά. Το Βατερλώ απεδείχθη η καταληκτική κορυφαία νίκη που έθεσε τέρμα στις γαλλικές φιλοδοξίες για Ηπειρωτική κυριαρχία, γεννώντας έτσι ένα αιώνα σχετικής ειρήνης.

Η άνοδος της βρετανικής αυτοκρατορίας

Για την Βρετανία η μάχη του Βατερλώ υπήρξε μια ανυπέρβλητη επιτυχία. Όχι μόνο υπέταξε την Γαλλία, την μείζονα αντίπαλό της, αλλά έστρωσε τον δρόμο και για την βρετανική παγκόσμιο κυριαρχία. Επίσης απέδειξε στην πράξη την αποτελεσματικότητα της βρετανικής στρατηγικής της ισορροπίας ισχύος. Οι απαρχές αυτής της στρατηγικής μπορούν να ανιχνευτούν στο τέλος του εκατονταετούς πολέμου της Αγγλίας με την Γαλλία κατά τον 15ο αιώνα. Η ανακάλυψη της Αμερικής έθεσε την Βρετανία και τις ατλαντικές της ακτές σε προνομιακή θέση ώστε να λειτουργήσει ως πλεονέκτημα πρόσβασης για την νέα πλανητική Ήπειρο. Εν τω μεταξύ η απώλεια βρετανικών εδαφών στην ευρωπαϊκή ενδοχώρα, εδαφών που είχαν αποκτηθεί με πολεμικές κατακτήσεις και γάμους, έπαυσε να της στοιχίζει την διατήρηση πολυέξοδων χερσαίων δυνάμεων. Η κυβερνώσα δυναστεία των Τυδώρ ανέπτυξε την θαλάσσια βρετανική δυνατότητα από την οποία συντομότατα επωφελήθηκε η χώρα, αρχικά μέσω της πειρατείας και κατόπιν με την εγκαθίδρυση αποικιών και εμπορικών οδών. Τελικά το βασιλικό ναυτικό κατέστη ο κυρίαρχος όλων των θαλασσίων εκτάσεων.

Η νησιωτική υφή της Βρετανίας την προστάτευσε από ξένους επιδρομείς για όσο διάστημα κανένα έθνος δεν είχε στόλο τόσο ισχυρό ώστε να αμφισβητήσει τον βρετανικό, στοιχείο που αποδείχθηκε περίτρανα όταν η επίδραση του καιρού συγκυριακά και ευτυχώς για τους βρετανούς κατέστρεψε τον τεράστιο ισπανικό στόλο. Ο κάλλιστος τρόπος για να προληφθεί η επανεμφάνιση μιας τέτοιας απειλής ήταν η διασφάλιση πως καμιά δύναμη από μόνη της δεν θα ήλεγχε την ευρωπαϊκή χερσόνησο. Η Βρετανία επανειλημμένα παρενέβη στο πλευρό των πιο αδύνατων δυνάμεων ώστε να διατηρήσει μια ισορροπία ισχύος ενάντια στον οποιοδήποτε δυνητικό ευρωπαϊκό ηγεμόνα. Όταν πέθανε στα 1700 ο ισπανός βασιλιάς Κάρολος ο Β~ η Βρετανία παρενέβη για να εξασφαλίσει την μη -ένωση του γαλλικού με το ισπανικό στέμμα, συντρίβοντας τα γαλλικά στρατεύματα στην μάχη του Μπλενχάιμ στα 1704. Κι όταν ο Βοναπάρτης ξεκίνησε να οικοδομεί την γαλλική αυτοκρατορία προσθέτοντας στο τραύμα και την προσβολή, πείθοντας τις υπόλοιπες δυνάμεις να σταματήσουν το εμπόριο με την Βρετανία, το Λονδίνο απέστειλε την στρατιά του Γουέλλινγκτον στην Ισπανία για να πολεμήσει τον Ναπολέοντα και να αντιτεθεί στην νέα γαλλική απειλή.

Η συνθήκη των Παρισίων και το συνέδριο της Βιέννης στα 1814 – 15 υπήρξαν ξεκάθαρες επιδείξεις της βρετανικής στρατηγικής. Έχοντας αποκτήσει τα θαλάσσια δικαιώματά της με την συνθήκη των Παρισίων, η Βρετανία στο συνέδριο της Βιέννης είχε ως προτεραιότητα να εξασφαλίσει ότι καμία δύναμη δεν θα καθίστατο κυρίαρχη στην Νέα Ευρώπη.  Για την επιδίωξη αυτού του σκοπού, η Βρετανία ένωσε τις δυνάμεις της με την Αυστρία και την Πρωσσία και κατόπιν με την Αυστρία και την Γαλλία, προσπαθώντας να αποτρέψει την Ρωσσία από την προσάρτιση ολόκληρης της Πολωνίας. Κατόπιν η Βρετανία αντιτέθηκε στα πρωσσικά σχέδια προσάρτισης της Σαξωνίας και μετακίνησε τον πρώσσο βασιλιά σε ένα καλά προπαρασκευασμένο έδαφος στην Ρηνανία, καθώς οι Βρετανοί επιδίωκαν την περικύκλωση της Γαλλίας από ισχυρά περιμετρικά της κράτη «μαξιλάρια».

Αν και η Βρετανία απέτυχε να αποκτήσει όλα όσα ήθελε στο Συνέδριο της Βιέννης η Ευρώπη που απέρρευσε από αυτό χαρακτηριζόταν από μία σχετική ισορροπία δυνάμεων η οποία, αν εξαιρέσουμε τον κριμαϊκό και τον γαλλο-πρωσσικό πόλεμο, υπήρξε μια ασυνήθιστα μακρά περίοδος ειρήνης. Η έλλειψη συγκρούσεων με στην Ευρώπη επέτρεψε στην Βρετανία να εστιάσει τις προσπάθειές της σε εμπορικές επιδιώξεις. Στην κορύφωση της βρετανικής αυτοκρατορίας οι αποικίες της κάλυπταν το 22% της χερσαίας πλανητικής επιφάνειας, συνιστώντας πραγματικά μια αυτοκρατορία όπου «ο ήλιος δεν έδυε ποτέ!» Η απομείωση του Εθνικισμού, η οποία γεννήθηκε από το Συνέδριο, δεν μπορούσε να διαρκέσει για πάντα. Η ένωση της Γερμανίας και της Ιταλίας διατάραξε για μία ακόμη φορά την ισορροπία στην ευρωπαϊκή ήπειρο, εξαναγκάζοντας την Βρετανία σε παρέμβαση στα 1914 και 1939.

Μια πιο αδύναμη Βρετανία προσαρμόζει πάντα την στρατηγική της

Οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι επέφεραν τεράστιες έμψυχες και υλικές ζημιές στην Βρετανία επιταχύνοντας την αποδόμηση της αυτοκρατορίας της. Το Ηνωμένο Βασίλειο που γεννήθηκε στα 1945 αντιμετώπιζε έναν διαφορετικό κόσμο: Οι ΗΠΑ είχαν διαδεχθεί την Βρετανία στον ρόλο της παγκόσμιας περιπολίας των ωκεανών και της εγγύησης του διεθνούς εμπορίου, ενώ η Ευρώπη έθεσε πάλι τον εαυτό της σε μία πορεία κλιμακωτής ανασύνθεσης. Το νησιωτικό έθνος εξαναγκάστηκε να αλλάξει την στρατηγική του ως ο αδύναμος παίκτης πλέον. Ετσι, έπρεπε να εργαστεί σκληρά για να αποφύγει την απορρόφησή του. Ξεκίνησε να ισορροπεί μεταξύ των αμερικανών εξαδέλφων του και των ευρωπαίων γειτόνων του, αποτρέποντας αμφοτέρους από το να αποκτήσουν κυρίαρχη επιρροή επάνω του. Ως μέρος αυτής της στρατηγικής, και για την διατήρηση της επίδρασής του στην Ευρώπη, το Ηνωμένο Βασίλειο ενώθηκε με την Ενωσιακή Ευρώπη στα 1973. Όμως παρέμενε πάντα ένας ιδιότυπος συμμέτοχος αποσκοπώντας στην δική του απαρτίωση και διαπραγματευόμενο διαρκώς τις ευκαιρίες που το αφορούσαν ξεχωριστά, όποτε αυτό ήταν δυνατόν.

Στα τελευταία 15 χρόνια, η δυσχερής συνεννόηση, κατέστη πιο ταραχώδης καθώς η προσπάθεια ενοποίησης της Ευρώπης κλιμακώθηκε. Η υιοθέτηση του ευρώ ως μόνου νομίσματος στα 1999 -πράγμα το οποίο δεν έπραξε το Ηνωμένο Βασίλειο-, και η αποδοχή 12 νέων μελών δημιούργησαν προβλήματα για την στρατηγική του Ηνωμένου Βασιλείου να διατηρεί την επιρροή του στην Ευρώπη δίχως να απορροφηθεί πλήρως από αυτήν.

Ως αποτέλεσμα της αυξανόμενης έντασης, η νέα συντηρητική κυβέρνηση προέβη στο δημοψήφισμα που οδηγεί την Βρετανία σε έξοδο. Σκοπός αυτής της έμμεσης αναδιαπραγμάτευσης που αποπειράθηκαν οι Βρετανοί με την Ευρώπη ώστε να χαλαρώσουν τον εναγκαλισμό της ήταν η ελπίδα των βρετανών ηγετών πως η απειλή αποχώρησης της πέμπτης παγκόσμιας οικονομίας από την Ένωση θα οδηγούσε τους ευρωπαίους διαπραγματευτές στο να χαρίσουν στην Βρετανία την δυνατότητα διατήρησης και της επιρροής και της αυτονομίας της. Κάτι τέτοιο θα επέτρεπε στο Ηνωμένο Βασίλειο να διατηρεί την στρατηγική του της ισορροπίας δυνάμεων. Τώρα που το βρετανικό κοινό διάλεξε την αρνητική απάντηση, το κράτος του είναι υποχρεωμένο να μεταβάλει το βήμα προς την αυτονομία που σχεδίαζε, σε ένα γιγάντιο άλμα. Φαίνεται ότι παρά τα πολυεπίπεδα και πολυσύνθετα προβλήματα που γεννώνται, οι ευρωπαίοι θέλουν να διατηρήσουν την συνοχή τους.

Άλλαξαν πολλά στα τελευταία 200 χρόνια. Το Ηνωμένο Βασίλειο κέρδισε και έχασε, όμως ο δούκας του Γουέλλιγκτον σίγουρα θα συνέχιζε να αναγνωρίζει ένα σημείο της στρατηγικής του που έχει παραμείνει άθικτο: Την κυρίαρχη σημασία διατήρησης της ισορροπίας μεταξύ ανταγωνιστικών δυνάμεων ώστε να μην υπάρξει ηγεμόνευση της Ευρωπαϊκής Ηπείρου. Αυτό της το χάρισμα και προνόμιο η Βρετανία το απώλεσε αυτόβουλα.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΤΡΙΤΗΣ

(Φ. 156) 

Advertisements