.Χωρίς τίτλο.jpg

ΜΕΡΟΣ  ΙΔ’

Η ρωσική εικονογραφία θεωρείται η σπουδαιοτέρα εικαστική έκφραση της Ορθοδοξίας, μαζί με την Βυζαντινή. Στην πρώτη περίοδό της, κατά τους 11ο  και 12ο  αιώνες, ήταν αμέσως επηρεασμένη από την Βυζαντινή, ενώ πολλοί από τους αγιογράφους ήσαν Έλληνες. Το περιφημότερον έργο αυτής της περιόδου είναι η Παναγία του Βλαντιμήρ, η οποία θεωρείται η «Εφέστιος Εικών» της Ρωσίας.

Ηκολούθησεν η περίοδος του «Ταταρικού ζυγού», όπου η Ρωσία, με πρωτεύουσα τότε το Κίεβο, είχε κατακτηθεί από τους Τατάρους της λεγομένης «Χρυσής Ορδής». Οι Τάταροι, ελεηλάτησαν και έκαψαν παλάτια, αρχοντικά, μοναστήρια κι εκκλησίες. Φορητές εικόνες, τοιχογραφίες, κεντήματα, μικροτεχνήματα κλπ κατεστράφησαν. Ηκολούθησε  μακρόχρονος και αιματηρός αγών των Ρώσων για την ελευθερία τους, αγών ο οποίος προκαλούσε νέες «ανταποδοτικές-τιμωρητικές» βαρβαρικές επιδρομές.

Αλλά δυστυχώς οι Τάταροι έβρισκαν συχνάκις βοήθεια και από Ρώσους μεγαλομανείς και φιλοδόξους ηγεμονίσκους που απεχθάνοντο την αποκατάσταση ενιαίου κράτους. Εκείνη την ταραγμένη και σκοτεινή περίοδο, η τέχνη είχε τόσον εκπέσει, όπως και όλος ο πολιτισμός.

Τότε  έλαμψε το άστρο του Σεργίου, ηγουμένου της Μονής της Αγίας Τριάδος του Ραντονέζ. Ο Άγιος Σέργιος (1314-1392) ήταν ο ηγέτης του Ησυχασμού στη Ρωσία, ακολουθών πλήρως την διδασκαλία του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.

Την ίδια περίοδο, αψηφών τον ζόφο και την ανασφάλεια, ήλθεν στην Ρωσία ο Έλλην μοναχός αγιογράφος Θεοφάνης. Ο Θεοφάνης, αποκαλούμενος «Ο Γραικός» ή «Ο Έλλην», ήταν σπουδαίος αγιογράφος. Εικονογράφησε ναούς και στην ίδια την τότε διαλειπόντως ακμάζουσα Κωνσταντινούπολη. Αδιαφορών παντελώς  για τις επιδρομές, μετέβη σε πολλές πόλεις της Ρωσίας αγιογραφών και εκπαιδεύων πλήθος μαθητών επί 30 ολόκληρα χρόνια. Ανάμεσά τους ήταν και ο  περίφημος Αντρέϊ Ρουμπλιώφ.

Η ιστορία της εικονογραφίας της μεσαιωνικής Ρωσίας διεφύλαξε τα δυο μεγάλα ονόματα των κορυφαιων δημιουργών : τον Ανδρέα Ρουμπλιώφ και τον δidάσκαλό του, Θεοφάνη τον Έλληνα.

Ο αγιογράφος Θεοφάνης έλαβε στη μεσαιωνική Ρωσία το παρωνύμιον «Ο Γραικός» λόγω της βυζαντινής του προελεύσεως (η Βυζαντινή Εκκλησία εκείνη την εποχή ονομαζόταν «Ελληνική»). Οι πληροφορίες που διεσώθησαν γι’ αυτόν είναι ασαφείς, καθώς παραμένει άγνωστο το πού εγεννήθη και πού απεβίωσεν, πού ετάφη, αλλά και ο λόγος για τον οποίον ήλθε στην Ρωσία. Στα Χρονικά αναφέρεται εν συντομία τέσσαρες φορές: Το 1377 «υπογράφει» τις τοιχογραφίες του ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στην οδό Ιλινά του Βελίκι (Μεγάλου) Νόβγκοροντ, το 1395 εικονογραφεί μαζί με τους μαθητές του την εκκλησία της Γεννήσεως της Θεοτόκου της Μόσχας, το 1399 εργάζεται στο ναό του Αρχαγγέλου της Μόσχας, το 1405, μαζί με τον Αντρέϊ Ρουμπλιόφ και τον Πρόχορο από το Γκοροντέτς, εικονογραφεί τον ναό του Ευαγγελισμού του Κρεμλίνου της Μόσχας και δημιουργεί το εικονοστάσιό του. Κυρία πηγή πληροφοριών γι’ αυτόν αποτελεί η από το 1413 επιστολή του φημισμένου ρώσου συγγραφέως Επιφανίου του Πανσόφου, συγχρόνου του Θεοφάνους, στον φίλο του μοναχό Άγιο Κύριλλο Μπελοζέρσκι.

Στην επιστολή του ο Επιφάνιος ισχυρίζεται ότι, πριν την έλευσή του στην Ρωσία, ο Θεοφάνης είχε κάνει τις αγιογραφίες σε πολλές εκκλησίες «στην Κωνσταντινούπολη και στην Χαλκηδόνα,  στον Γαλατά και στην Κάφφα (η σημερινή πόλη Θεοδοσία στην Κριμαία)». Προφανώς ο Θεοφάνης ο Γραικός, ενώ ήταν ήδη στην πατρίδα του διάσημος καλλιτέχνης, απεφάσισε να εγκαταλείψει το Βυζάντιον, επειδή στο δεύτερο ήμισυ του 15ου  αιώνος η  παρακμάζουσα αυτοκρατορία εδέχετο από παντού επιθέσεις των Οθωμανών, και είχεν εισέλθει στην κρισιμοτέρα περίοδό της, που συντόμως οδήγησε στην πτώση της Κωνσταντινουπόλεως. Η πρακτική να προσκαλούνται εικονογράφοι από το Βυζάντιον για να ζωγραφίσουν τις ρωσικές εκκλησίες ήταν διαδεδομένη, με τους χρονογράφους να αναφέρουν ως παράδειγμα κάποιον Ισαάκ τον Έλληνα, ο οποίος πενήντα χρόνια προ του Θεοφάνους είχε ζωγραφίσει έναν ναό στο Νόβγκοροντ.

Συμφώνως προς τον Επιφάνιο, ο Θεοφάνης ο Γραικός ήταν ιδιαιτέρως παραγωγικός, καθώς στην διάρκεια της ζωής του εργάσθηκε σε τουλάχιστον σαράντα εκκλησίες, ωστόσον, από τις εικόνες και τις τοιχογραφίες που εξακριβωμένως ανήκαν σε αυτόν, έχουν διατηρηθεί μέχρις τώρα μόνον οι μορφές στην εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Νόβγκοροντ και οι εικόνες στο τέμπλο του ναού του Ευαγγελισμού του Κρεμλίνου της Μόσχας. Αυτό όμως είναι αρκετό για να γίνει αντιληπτός ο λόγος που ο αγιογράφος κατέστη τόσο γνωστός. Ο Θεοφάνης μετεφύτευσε στο ρωσικόν έδαφος μιαν εντελώς διαφορετική εικονογραφική παράδοση. Ο τρόπος της εργασίας του ήταν γρήγορος, σχηματικός, όλος πάθος, ερχόμενος σε έντονο αντίθεση με τις ήπιες και αρκετά μελετημένες προκαταρκτικώς, πράες μορφές των Αγίων, τις οποίες βλέπουμε στις εικόνες της κατοπινής ρωσικής σχολής και ο τρόπος αυτός ασκούσε στον παρατηρητή ισχυρώς συναισθηματική επίδραση.

Στον Επιφάνιο είχαν προκαλέσει βαθεία εντύπωση οι δημιουργίες του Θεοφάνους, οπότε παρεκινήθη να αναφέρει τα εξής: «Όταν εσχεδίαζεν ή εζωγράφιζε, κανείς δεν τον έβλεπε να κοιτά τις μορφές, όπως κάνουν οι ιδικοί μας αγιογράφοι, οι οποίοι από αδεξιότητα, απειρία ή και αμάθεια τις εκοίταζαν συνεχώς προσεκτικώς, στρέφοντες το βλέμμα πότε στο σχέδιο και πότε στο πρότυπο, περισσότερον δε κοιτούν στο πρότυπο παρά ζωγραφίζουν με τα χρώματά τους. Αυτός, ζωγραφίζει την εικόνα και ευρισκόμενος σε κίνηση συνομιλεί με τον κόσμο που τον επισκέπτεται, ενώ ταυτοχρόνως συλλογίζεται κάτι υψηλό και σοφό, καθώς με οξύνουν βλέμμα και με λογική, δημιουργεί το αγαθό».

Ο Θεοφάνης ο Γραικός ήταν οπαδός του Ησυχασμού, της χριστιανικής διδασκαλίας που προϋπέθετε τον ασκητισμό, την βύθιση στον ίδιο τον εαυτό, την ένωση με τον Θεό στον εσωτερικό κόσμο και την γνωριμία με το Θείον, δηλαδή, ήταν μυστικιστής στοχαστής.

Επίστευε ότι η συναισθηματική επίδραση της εικόνος είναι ικανή να βοηθήσει σε αυτήν την διαδικασία. Ωστόσον, ο Θεός του Θεοφάνους του Γραικού δεν ομοιάζει με το χαρακτηριστικό για την ρωσική ορθόδοξο κοσμοθεωρία πρότυπο. Μια από τις σπουδαιότερες δημιουργίες του αγιογράφου που έχει διασωθεί έως τις μέρες μας είναι η μορφή του Σωτήρος Παντοκράτορος στον τρούλο της εκκλησίας της οδού Ιλινά στο Νόβγκοροντ, όπου απεικονίζεται ένας δικαιοκρίτης Άρχων Κύριος Χριστός, γεμάτος δικαία οργή, ο οποίος είναι έτοιμος να φέρει προ των ευθυνών του τον οποιονδήποτε αμαρτωλό. Η αυστηρότης είναι το κύριο εκφραστικό στοιχείο των μορφών του Θεοφάνους.

Σε αυτές, δεν υπάρχουν η θαλπωρή  και η ηρεμία που χαρακτηρίζουν τις εικόνες του μαθητού του, Ρουμπλιώφ. Οι αγαπημένες μορφές στις τοιχογραφίες του, είναι απειλητικές, όπως αυτή του στυλίτη μοναχού και εκείνου της ερήμου.

Στον Γραικό πιστώνονται πολλά γνωστά έργα, τόσον εικόνες, όσον και τοιχογραφίες. Μεταξύ αυτών και η διάσημη, διπλής όψεως εικών της Θεομήτορος του Ντον, στην οποίαν, συμφώνως προς την παράδοση, προσευχήθηκε ο Ντμίτρι Ντονσκόϊ για την έξοχη νίκη στην μάχη του Κουλίκοβο. Σήμερον φυλάσσεται στην πινακοθήκη Τρετιακώφ. Επίσης, ο Θεοφάνης θεωρείται ο δημιουργός της «Κοιμήσεως της Θεοτόκου» (1380) και της «Μεταμορφώσεως του Κυρίου» (1408).

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΤΡΙΤΗΣ

(Φ. 187)

Advertisements