Χωρίς τίτλο.jpg

Μέρος ΛΓ΄

OΣάμουελ Τόμας Ζέμερινγκ (1755-1830) ήταν στενός φίλος του Μπλούμενμπαχ από την περίοδο που ήταν φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Ιένας και στην συνέχεια μαθητής στο Γκέτινγκεν. Εσπούδασε υπό τον Πέτρους Κάμπερ στην Ολλανδία. Διέδραμε μια περίοδο κατά την οποίαν ενδιεφέρετο για την πρακτική μαγεία και έγινε Ροδόσταυρος, αλλά στην συνέχεια αφιερώθηκε ολοψύχως στις επιστημονικές μελέτες. Κατέστη ένας λίαν διακεκριμένος ανατόμος, που κατείχε διδακτικές έδρες σε διάφορα γερμανικά πανεπιστήμια. Σήμερον είναι γνωστός κυρίως για το πρωτοποριακό έργο του σχετικώς με το συμπαθητικό νευρικό σύστημα. Ήταν επίσης φίλος του μεγάλου Γκαίτε, ο οποίος τον προειδοποίησε για την τάση του να εικοτολογεί ανεξελέγκτως. Παρέμεινε επίσης ισοβίως φίλος  των πρώην καθηγητών του, Μπλούμενμπαχ και Κάμπερ, είναι δε προφανές από την υπάρχουσα αλληλογραφία τους, ότι ήταν γνώστης της περιφήμου ανθρωπολογικής – ανθρωπομετρικής «Διατριβής» του τελευταίου, πολύ πριν από την δημοσίευσή της.

Το 1784 ο Ζέμερινγκ δημοσίευσε ένα μικρό βιβλίο για την ανατομία των Νέγρων σε σχέση με εκείνην των Ευρωπαίων. Το επόμενο έτος εδημοσιεύθη μια πολύ διευρυμένη δευτέρα έκδοση του βιβλίου. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον τίτλο της πρώτης εκδόσως αναφέρεται στους «Μαύρους» -γερμανιστί «Mohren», λέξη που δηλεί και τους Μαυριτανούς – , αλλά και οι δύο εκδόσεις ασχολούνται συνολικώς με τους Νέγρους. Ο συγγραφεύς ανεκοίνωσε σαφώς εκ των προτέρων ότι κύριος στόχος του ήταν να ανακαλύψει «αν οι Νέγροι ή οι Ευρωπαίοι προσεγγίζουν περισσότερον τους πιθήκους». Αυτοί οι μικροί τόμοι περιέχουν μιαν εξαιρετικά αντικειμενική και στις περισσότερες περιπτώσεις (αν όχι όλες) ακριβή περιγραφή των φυσικών διαφορών μεταξύ των Νεγριδών και των Ευρωπιδών. Όσον αφορά στους πρώτους, εβάσισε τις μετρήσεις του κυρίως σε τρία κρανία που είχε στην κατοχή του, καθώς και στην ανατομή που διενήργησε σε τέσσερα πτώματα. Μετέρχεται συστηματικώς την μελέτη του σώματος, επισημαίνων τις υφιστάμενες διαφορές. Εκτός από τα εμφανή και πρόδηλα χαρακτηριστικά, αναφέρει και τα εξής, μεταξύ άλλων: «O οφθαλμικός βολβός και ο οφθαλμικός κόγχος του Νέγρου είναι ελαφρώς μεγαλύτεροι, το ομόλογο του τρίτου βλεφάρου είναι καλύτερον ανεπτυγμένο. Στο κρανίο οι πρόσθιοι ρώθωνες δεν διαχωρίζονται από την ρινική κοιλότητα με μιαν απότομο ακρολοφία και τα οπίσθια τρήματα της ρινικής κοιλότητος είναι πολύ ευρύτερα από εκείνα των Ευρωπαίων, δεδομένου ότι οι πτερυγοειδείς αποφύσεις του σφηνοειδούς οστού είναι πλέον μεμακρυσμένες. Οι άνω και κάτω κοπτήρες προπίπτουν και προέχουν, έτσι συγκλίνουν υπό γωνίαν. Η κάτω γνάθος είναι πολύ πιο ισχυρή, και το τμήμα όπου προφύεται ο μασητήρ μυς είναι πολύ ευρύ. Τα δάκτυλα των χειρών και των ποδών των Νέγρων είναι μακρύτερα και τα ισχία λεπτότερα.»

Όταν η μελέτη του ολοκληρώθηκε, ο Ζέμερινγκ θα ημπορούσε δικαίως να ισχυρισθεί ότι είχε πραγματοποιήσει την εργασία του χωρίς προκαταλήψεις.

«Θα ιδεί κάποιος από ολόκληρο την πραγματεία μου ότι σε αυτήν την μελέτη η πρόθεσή μου ήταν απλώς να ανακαλύψω αν οι Νέγροι ή οι  Ευρωπαίοι προσεγγίζουν περισσότερον στους πιθήκους. Στο τέλος υπήρξε όλως αδιάφορο για εμένα να διεκδικήσω αυτό για τους λευκούς ανθρώπους εν σχέσει προς τους μαύρους, μόνον έπρεπε να ανεύρω αψευδή και λογικά στηρίγματα του τελικού μου ισχυρισμού: Όμως όσον περισσότερον επεδίωξα να διενεργήσω αυτήν την μελέτη εν ψυχρώ, τόσον καλύτερον κατέστη προφανές πως αυτό ίσχυε για τον Νέγρο …. Αλλά παραμένουν παρ’ όλα άνθρωποι πολύ υψηλότερον αυτής της κλάσεως των αληθών τετραπόδων ζώων [των πιθήκων]. Είναι πράγματι λίαν εντυπωσιακώς διακριτοί και διαχωριζόμενοι  από αυτά …. Είμαι σε αυτό το θέμα πλήρως έμπλεος της γνώμης αυτού [του Κάμπερ], όπως έχει ήδη αναφερθεί, ότι δηλαδή ο Νέγρος δεν είναι απλώς άνθρωπος, αλλά και είναι του ιδίου με εμάς  είδους.  Απλώς μεταπίπτει, καθώς επίσης και διαφέρει, με ανεπαίσθητες διαφοροποιήσεις  στην δομή, στο χρώμα, κλπ, όπως στον Αβυσσηνό και στον Οττεντότο και σε άλλες ποικιλίες του ανθρώπου, οι οποίες μεταπίπτουν από την μία στην άλλη, μέσω εξίσου ανεπαισθήτων  μεταβάσεων. »

Ο ίδιος σημειώνει, ωστόσον : «Θεωρώ ότι τα διακριτικά όργανα της αντιλήψεως που αποδεικνύουν την διαφορά μας από τα ζώα, πιθανώς αφήνουν τον Νέγρο κάπως πιο πίσω μας κατά μέσον όρο», αλλά και «…μεταξύ των μαύρων, υπάρχουν μερικοί που πλησιάζουν εγγύς τους λευκούς αδελφούς τους, υπερβαίνουν δε πολλούς από αυτούς σε ευφυία». Πρέπει να γίνει αντιληπτό σε οποιοδήποτε πρόσωπο το οποίον μελετά δίχως προκαταλήψεις το βιβλίο του Ζέμερινγκ ότι, ανεξαρτήτως των λαθών που πιθανώς έχει κάνει αυτός σε λεπτομερή σημεία, λόγω ελλείψεως επαρκούς ανατομικού υλικού, καθοδηγήθηκε αποκλειστικώς και μόνον από απροκατάληπτο επιστημονική επιθυμία να ανεύρει και να αποδείξει την επί του θέματος αλήθεια.

Ο διάσημος Ολλανδός συγκριτικός ανατόμος Πέτρους Κάμπερ (1722-1789) ενέχει μείζον ενδιαφέρον για τους μελετητές του εθνοφυλετικού ζητήματος,  κυρίως επειδή εισήγαγε μια ποσοτική μέθοδο για την αντικειμενική σύγκριση των ανθρωπίνων φυλών μεταξύ τους, αλλά και με ορισμένα ζώα. Η  «Προσωπική Γραμμή» του θα ημπορούσε σχεδόν να θεωρηθεί ως η αφετηρία από την οποίαν ανεπτύχθη  η σύγχρονος κρανιολογία, αν και ο καλλιτέχνης Άλμπρεχτ Ντύρερ είχε μελετήσει το ζωντανό πρόσωπο με συγκρίσιμο τρόπο σχεδόν 250 χρόνια πριν. Ο Κάμπερ έγραψε το προσχέδιο της διατριβής του για το θέμα αυτό, το 1768, και προσέθετε στοιχεία από καιρού εις καιρόν, μέχρις ότου προσέλαβε σχεδόν την τελική της μορφή το 1786. Ήταν, όμως, ένας πολυάσχολος και ιδιαιτέρως πολυχασμένος άνθρωπος: δεν υπήρξεν  μόνον ανατόμος, αλλά και ένας διακεκριμένος χειρουργός και γυναικολόγος, μια αυθεντία περί την ιατρική νομολογία, ένας καλλιτέχνης ζωγράφος και γλύπτης σημαντικών δεξιοτήτων. Ήταν ακριβώς έτοιμος να οργανώσει την δημοσίευση του βιβλίου του, όταν απέθανε αιφνιδίως το 1789. Η δημοσίευση έγινε δύο χρόνια αργότερον από το υιο του, με τη μορφήν γαλλικής μεταφράσεως.

Ο Κάμπερ επροχώρησε ως ακολούθως: Έθεσε το κρανίο σε θέση αυθαιρέτως  επιλεγείσα ως οριζόντιο. Αυτό επετεύχθη όταν τα στόμια των ώτων (οι οστεώδεις έξω ακουστικοί πόροι) και η ρινική άκανθα, το χαμηλότερο άκρον του ρινικού διαφράγματος, ήσαν στο ίδιο οριζόντιο επίπεδο. Δεν λέγει ακριβώς πού  ήσαν αυτά τα σημεία, αλλά φαίνεται πιθανόν από τα σχέδιά του ότι συνήθως (αλλά όχι πάντα) χρησιμοποιείται ό,τι είναι σήμερα γνωστό ως «πόριον» και «ρινακάνθιο». Στην συνέχεια, έκανε ένα ακριβές σχέδιο της αριστεράς πλευράς του κρανίου, έτσι ώστε κάθε σημείο του αντικειμένου θα πρέπει να αποτυπώνεται στο σχέδιο από ένα σημείο ακριβώς απέναντι από αυτό, χωρίς στρέβλωση από την προοπτική. Στην συνέχεια έσυρε μια δευτέρα γραμμή, συνδέουσα την πρόσθια επιφάνεια του πρώτου τομέως οδόντος και το μέτωπο. Αυτή η γραμμή είναι η καλουμένη «προσωπική γραμμή του Κάμπερ». Η γωνία που σχηματίζεται από την προσωπική γραμμή με το οριζόντιο επίπεδο ονομάζεται  κοινώς  «γωνία προσώπου του Κάμπερ». Ο ίδιος δεν φαίνεται πως είχε χρησιμοποιήσει αυτήν την έκφραση, αν και πάντοτε  μετρούσε και κατέγραφε αυτήν την γωνία.

Ο Κάμπερ είχε ήδη προβεί σε ανατομική μελέτη του ουραγκοτάγκου το 1861, στην οποίαν είχε συμπεριληφθεί η γραμμή του προσώπου σε ένα σχέδιο του κρανίου, αλλά σε αυτήν την προηγουμένη εργασία έσυρε την γραμμή που προορίζεται να εκπροσωπεί το επίπεδον της Φραγκφούρτης αρκετά χαμηλότερον από τον έξω ακουστικό πόρο, και το κάτω άκρον του ρινικού διαφράγματος (αν και φαίνεται να είναι παράλληλος με μιαν γραμμή που θα ημπορούσε να γίνει μέσω αυτών). Στο μεταθανάτιον βιβλίο του επιδεικνύει και πάλιν το κρανίον του ουραγκοτάγκου, αυτήν την φορά όμως με το οριζόντιον επίπεδο που αναφέρεται στον «κανονιστικό – πρότυπο» τρόπο του και δίδει τις γωνίες του προσώπου αυτού του ζώου, ενός άλλου ακαθορίστου πιθήκου και ορισμένων φυλών του ανθρώπου. Οι μορφές του είναι οι ακόλουθες : πιθήκου με γωνία 42°,  ουραγκοτάγκου 58 ° (το ίδιο σχήμα όπως είχε αποδώσει πριν), ενός νεαρού Νέγρου 70 ° και ενός Ευρωπαίου > 80 °. Εθεώρησεν ότι η γωνία μεταξύ της γραμμής  του προσώπου και του οριζόντιου επιπέδου παρέχει έναν καλό – αξιόπιστο δείκτη της εμφανίσεως του προσώπου, και ότι στο πλαίσιον αυτό ο Νέγρος ευρίσκετο εγγύτερον από τον Ευρωπαίο προς τον πίθηκο.

Ο Κάμπερ προέβη και σε διάφορες άλλες παρατηρήσεις σχετικώς με την ανατομία των Νέγρων. Ο ίδιος εγνώριζεν ότι, στην εποχή του πολλοί ταξιδιώτες και οι περισσότεροι φυσιοδίφες απέδιδαν το σχήμα της ρινός σε αυτήν την φυλή σε τεχνητή παραμόρφωση, αλλά ήξερε ότι η διαφορά ρινικού σχήματος με τους Ευρωπαίους υπήρχεν ήδη προ της γεννήσεως. Ανέφερε επίσης την μηνοειδή μεμβράνη στην εσωτερική γωνία (έσω κανθό) του ανθρωπίνου οφθαλμού και παρετήρησε ότι είναι ολίγον μεγαλυτέρα στους Νέγρους,  σε σχέση με τους Ευρωπαίους. Εσφαλμένως μάλιστα, ήταν της γνώμης ότι η ανθρώπειος αυτή μεμβράνη δεν ήταν ομόλογος με την νηκτική μεμβράνη των ζώων.

Α. Κωνσταντίνου

(Φ. 196)

Advertisements