Χωρίς τίτλο

Μέρος ΛE΄

Aπό την τρίτη δεκατία του προηγουμένου αιώνος υπήρξε ένα σχεδόν παγκόσμιο κίνημα που αποσκοπούσε στην καλλιέργεια της πίστεως στην ισότητα όλων των ανθρωπίνων εθνοτικών ταξινομκών ομάδων. Δεν υπάρχει σχεδόν καμία αμφιβολία ότι, η παρόρμηση για το κίνημα αυτό προήλθε από το έντονο συναίσθημα το οποίον προεκάλεσε η δίωξη των Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς. Αρκετοί μελετητές ενδιαφερόμενοι για το θέμα, έχουν αναδιφήσει ενδελεχώς την ιστορία, ανιχνεύοντες την προέλευση των ποικίλων στρεβλών απόψεων οι οποίες εκαλλιεργήθησαν στο νου  των κρατούντων της μεσοπολεμικής Γερμανίας.

Με την προαναφερθείσα αναδίφηση έχει διαδοθεί η πεποίθηση ότι η καταγωγή των απόψεων αυτών ημπορεί να ευρεθεί στο βιβλίο του κόμητος ντε Γκομπινώ  «Εγχειρίδιον περί της ανισότητος των φυλών» («Essai sur l’ inegalite des races humaines»). Βεβαίως στην ίδια αναδίφηση έχουν αναφερθεί και άλλοι συγγραφείς, που συνέγραψαν μετά τον Γκομπινώ. Δυστυχώς, ο ίδιος ο Χίτλερ ελαχίστη παρέχει βοήθεια σε οποιονδήποτε θέλει να εντοπίσει την προέλευση των σκέψεών του σχετικώς με το εθνοτικό πρόβλημα. Ο πρώτος τόμος του βιβλίου του «Ο Αγών μου», με τον μάλλον παράξενο υπότιτλο: «Ένας απολογισμός», εγράφη ενώ εκρατείτο στην φυλακή του Λάντσμπεργκ της Βαυαρίας. Προφανώς εκεί η πρόσβασή του σε βιβλιοθήκη ήταν προφανώς περιορισμένη, αλλά προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι στο κεφάλαιό του για το εθνοτικό πρόβλημα αναφέρεται μόνον σε δύο αυθεντίες. Παραθέτει μια βραχυτάτη αντι-ιουδαϊκή φράση του Σοπενχάουερ και ένα μικρό δίστιχο του μεγάλου Γκαίτε (χωρίς μάλιστα να αναφέρει το όνομά του).

Παρόλα αυτά ημπορεί κανείς να σχηματίσει εντυπώσεις επί του προκειμένου από διάφορες πηγές, είναι δε σχεδόν βέβαιον ότι ορισμένοι συγγραφείς οι οποίοι παρουσιάζονται στην παρούσα σειρά ανθρωπολογικών και εθνολογικών άρθρων, επηρέασαν την σκέψη κάποιων από τους μεσοπολεμικούς ηγέτες της Γερμανίας. Το κατά πόσον  αυτοί οι συγγραφείς πρέπει να θεωρηθούν καθ’ οιονδήποτε τρόπον υπεύθυνοι για τις ενέργειες των Ναζί, είναι ένα άλλο ζήτημα. Καθ’ όσον  είναι άλλο πράγμα η θεωρητική γνώση και η επιστημονική υπόθεση, και βεβαίως άλλο πράγμα ο οιοσδήποτε βλαβερός και καταστρεπτικός τροπος χρήσεως της,  από τον οιονδήποτε.

Ο Αρτύρ ντε Γκομπινώ (1816-1882) ήταν Γάλλος διπλωμάτης και συγγραφεύς, θεωρούμενος από πολλούς ως πατέρας της απόψεως περί «ανωτερότητος» της «Αρίας» φυλής, την οποίαν εκφράζει στο βιβλίο του«Εγχειρίδιον περί της ανισότητος των φυλών». Εγεννήθη στις 14 Ιουλίου 1816 στο Βιλ-ντ’Αβρύ (Ville-d’ Avray) του νομού Ω-ντε-Σεν (Hauts-de-Seine) σε μιαν οικογένεια της γραφειοκρατικής «αριστοκρατίας του χιτώνος» («noblesse de robe») με καταγωγή από το Μπορντώ. Ο πατέρας του ήταν κυβερνητικός αξιωματούχος και φανατικός βασιλόφρων (ο οποίος εδιώχθη από τους δημοκρατικούς) και η μητέρα του, Ανν-Λουίζ Μαγκντελέν ντε Γκερσύ, ήταν θυγατέρα βασιλικού φοροεισπράκτορος.

Ο Αρτύρ υπήρξεν ένας πολυσχιδής άνθρωπος, εξαιρετικώς ευρέων ενδιαφερόντων. Ήταν κατ΄ επάγγελμα διπλωμάτης και όταν εδημοσιεύθη ο πρώτος τόμος της εργασίας του σχετικώς με το εθνοτικό πρόβλημα, ήταν Πρώτος Γραμματεύς της Γαλλικής διπλωματικής αντιπροσωπείας στην Ελβετία, ενώ αργότερον μετετέθη στην Περσική βασιλικήν αυλή. Σε όλα τα γραπτά του, τα νόηματά του είναι σαφή, όπως κατά παράδοση αναμένεται από έναν Γάλλο λόγιο. Διετέλεσε συγγραφεύς πολλών μυθιστορημάτων και συλλογών ποιημάτων, ενώ έγραψε επίσης στους τομείς της φιλοσοφίας, της ιστορίας, των ανατολικών σπουδών και της αρχαιολογίας, μάλιστα δε ένα από τα βιβλία του αφορά στην σφηνοειδή γραφή. Μια μεστή συνοπτική βιογραφία του εγράφη από τον εκδότη, ποιητή, συγγραφέα και κριτικό Μπεν Ραίη Ρέντμαν (1896-1961)

Το «Εγχειρίδιον περί της ανισότητος των φυλών» εδημοσιεύθη τμηματικώς από το 1853 έως το 1855. Έχουν δημοσιευθεί έργα που υποτίθεται ότι παριστούν την (ευρέως διαδεδομένη) αγγλική του μετάφραση, αλλά στην πραγματικότητα περιέχουν μόνο το πρώτο βιβλίο του πρωτοτύπου. Οι υπάρχουσες μεταφράσεις, εν πολλοίς αγγλιστί, μετεφράσθησαν λίαν χονδροειδώς, με περιττές παραλείψεις και αναδιατάξεις και, τουλάχιστον με μίαν εμβόλιμο εισαγωγή μιας σημαντικής δηλώσεως, περί της οποίας δεν τίθεται καν θέμα στο γαλλικό κείμενο.

Παγκοσμίως έχει δημοσιευθεί μία επιλογή από γραπτά του Γκομπινώ.  [ Στην ελληνική εκυκλοφόρησαν τα :  «Nouvelles asiatiques» (1876)  («Ασιατικά Διηγήματα» (1931) / «ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ» – «Au royaume des Hellenes» (1878)  («Στο βασίλειο των Ελλήνων στα τέλη του 19ου αιώνα» (1999) / «ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ»)-«Le Mouchoir rouge» (1872)  («Το κόκκινο μαντήλι» , (1996) / («ΟΛΚΟΣ»)-«Akrivie Phrangopoul» (1872) («Ακριβή Φραγκοπούλου», (1994) / «ΟΛΚΟΣ»].

Συνήθως στους προλόγους αυτών των επιλεγμένων κειμένων του, καταγράφεται αναιτίως ότι … ο Γκομπινώ πρέπει να έχει μια κεντρική θέση στην ιστορία ενός «ολεθρίου» κλάδου πολιτικής σκέψεως που εκορυφώθη με τις υπερβολές της ναζιστικής εποχής. (Χαρακτηριστικώς, δεν …διεσώθη από την εμμονήν αυτή ούτε η αγγλική μετάφραση του μυθιστορήματος του «Les Pleiades», το οποίον ουσιαστικώς αποτελεί αφηγηματικό έργο ενός ανθρώπου που είχε εξαιρετική κατανόηση της ανθρωπίνης φύσεως και υπερέβαινε  την εποχή του στην αντίληψη του θέματος των σεξουαλικών σχέσεων). Οι διάφορες πτυχές της φιλοσοφίας του θεωρούνται «εντυπωσιακώς συμπαγείς και απερίφραστες», ενώ καταδεικνύονται ως παράδειγμα της  «ηθικής των προτίμων (της elite)».

Η επαγγελματική ζωή του Γκομπινώ αντικατοπτρίζεται στο περιβόητο  Δοκίμιον, καθώς τα ενδιαφέροντά του αφορούν σαφώς στα έθνη και στα γεγονότα της Ιστορίας, παρά στα βιολογικά ή ανθρωπολογικά προβλήματα. Το βιβλίον του έχει μεστή και γλαφυρά γραφή, και είναι προφανώς το προϊόν ενός καλλιεργημένου και καλώς πληροφορημένου προσώπου. Το πρόβλημα που τον εταλάνιζε προφανώς δεν ήταν συνδεδεμένο με την ισότητα ή την ανισότητα των φυλών. Ήθελε να κατανοήσει γιατί οι σπουδαίοι πολιτισμοί «αποσυντίθενται», όπως εφαίνετο. Για να επιλύσει αυτό το πρόβλημα, εξετάζει λεπτομερώς τους λόγους που προβάλλουν άλλοι στοχαστές για να αξιολογήσουν τα γεγονότα. Η αποσύνθεση της θρησκείας, ο φανατισμός, η διαφθορά των ηθών, η πολυτέλεια και η κακή διακυβέρνηση, ο δεσποτισμός – τα μελετά όλα και τα απορρίπτει, βασιζόμενος στην Ιστορία.

Παραθέτει παραδείγματα, για να καταδείξει την ηθική υπεροχή ορισμένων εθνών εν σχέσει με εκείνα τα έθνη που τα αντικατέστησαν. Η θρησκεία μερικές φορές άνθισε καθώς ένα έθνος παρήκμαζε ή ένας πολιτισμός εχάθη όταν ο λαός παραγωγός του εκυβερνάτο καλύτερον παρά ποτέ. Οι Έλληνες, οι Πέρσες και οι Ρωμαίοι παρήκμασαν, αν και η πολυτέλεια ουδέποτε έφθασεν τόσον υψηλά μεταξύ τους, όπως στην Γαλλία της εποχής του. Εξόχως σοβαρές σκέψεις σχετικώς με το ζήτημα έστρεψαν το νου του στην πιθανότητα να ευρεθεί η απάντηση στην ανισότητα των φυλών – ή ακριβέστερον, με την τρέχουσα ορολογία, ορισμένων εθνοτικών ταξινομικών ομάδων.

Είναι αξιοσημείωτον ότι κατά τα τελευταία έτη της Μοναρχίας ο Γκομπινώ αποζούσε μόνον από την συγγραφή μυθιστοριών σε συνέχειες (επιφυλλίδες και «ρομάντσα»). Έγινε φίλος και αντήλλαξε ογκώδη αλληλογραφία με τον Αλεξίς ντε Τοκβίλ, ο οποίος και τον έφερε στο Υπουργείον Εξωτερικών ενώ διατελούσε Υπουργός Εξωτερικών κατά την Δευτέρα Γαλλική Δημοκρατία.

[Ο Αλεξίς-Σαρλ-Ανρί Κλερέλ ντε Τοκβίλ (1805 –1859) ήταν Γάλλος πολιτικός στοχαστής και ιστορικός, ο πλέον βαθυστόχαστος εκπρόσωπος του πολιτικού φιλελευθερισμού, υπέρμαχος του κοινοβουλευτισμού, αλλά και βαθύτατα σκεπτικιστής όσον αφορούσε στις ακρότητες της δημοκρατίας στην ηπειρωτική Ευρώπη στο πρώτο ήμισυ του 19oυ αιώνος. Είναι γνωστός για τα έργα του «Η Δημοκρατία στην Αμερική» (δίτομο: 1835 και 1840) και «Το Παλαιόν Καθεστώς και η Επανάσταση» (1856). «Η Δημοκρατία στην Αμερική εξεδόθη αφού ο Τοκβίλ εταξίδευσε στις ΗΠΑ και θεωρείται σήμερον ως μία από τις πρώτες πραγματείες στην κοινωνιολογία και στην πολιτική επιστήμη].

Το 1864, ο διορισμός του Γκομπινώ ως Επιτετραμμένου Πληρεξουσίου της Γαλλίας στην Ελλάδα υπήρξε λίαν κρίσιμος. Του ανετέθη μια «λεπτή» περί την διαχείριση εργασία, σε μια χώρα της οποίας η πολιτική σταθερότης  ήταν εξόχως εύθραυστη, δύο χρόνια μετά το πραξικόπημα που ανέτρεψε τον βασιλέα Όθωνα. Επί πλέον ο διορισμός του εδώ επανέφερε στην προβληματική του το αντικείμενον των πρώτων πολιτικών ανησυχιών του.

Στην Αθήνα, φαίνεται  ότι ο Κόμης είχε την ευτυχεστέρα περίοδο της ζωής του: Συνενεστράφη φιλικώς με το νέο βασιλέα Γεώργιο τον Α΄ και συνήντησε διαφόρους αξιολόγους ανθρώπους  της εποχής, παριστάμενος στα «σαλόνια» της Πρωτευούσης, όπου εγνώρισε και έναν πιστό φίλο κι θαυμαστή του, τον Κόμητα Ρόμπερτ Μπούλβερ Λύττον, λογιώτατο γραμματέα της αγγλικής πρεσβείας και υιό του διασήμου συγγραφέως Έντουαρντ Μπούλβερ Λύττον, μετέπειτα αντιβασιλέα των Ινδιών.

Επροχώρησε στο έργον του περί της ιστορίας των Περσών, σε δύο τόμους που εδημοσιεύθησαν το 1869  («Histoire des Perses», Παρίσι, εκδόσεις Plon) Κατόπιν, το ίδιο έτος, ενέκυψε στην ποίηση με την συλλογή του «Η Αφρόεσσα» («L’Aphroλssa»), εμπνευσμένη από τα κλασικά πρότυπα ωραιότητος γύρω του. Επίσης ήρχισε να ασχολείται με  την γλυπτική, (που παρά το πολύ μέτριον τάλαντό του, συνέχισε να ασκεί μέχρις του τέλους της ζωής του).

Ακόμη, το 1869, οριστικοποίησε την μορφή ενός βραχέος φιλοσοφικού δοκιμίου του : «Μνημόνιον επί των ποικίλων εκφάνσεων της ατομικής ζωής» («Mιmoire sur diverses manifestations de la vie individuelle»), το οποίον εκατόρθωσε με δυσκολία να δημοσιευθεί   στο λίαν έγκριτο «Περιοδικόν για την Φιλοσοφία και την Φιλοσοφική Κριτική» («Zeitschrift fόr Philosophie und Philosophische Kritik») που εξέδιδε ο καθηγητής φιλοσοφίας των Πανεπιστημίων Βόννης και Τυβίγγης, Ιμμάνουελ Χέρμαν φον Φίχτε.

Η περίοδος της εδώ παραμονής του, υπήρξεν επίσης χαρωπή, λόγω της στενής φιλίας με την Ζωή και την Μαρία Δραγούμη (κόρες του πολιτικού Νικολάου Δραγούμη, αδελφές του μέλλοντος πρωθυπουργού Στεφάνου Δραγούμη και θείες του αειμνήστου προπάτορος του Ελληνικού Εθνικισμού Ίωνος Δραγούμη), με τις οποίες διετήρησε εκτενεστάτη και αξιοσημείωτη πολυθεματική αλληλογραφία. Η ανένδοτος αδιαλλαξία του χαρακτήρος του και οι εμμονές του σχετικώς με ποικίλες εκπεφρασμένες απόψεις και θέσεις του, επέδρασαν αρνητικώς στην εργασία του : Διετύπωσεν απεριφράστως άποψη ευνοϊκή για τους Τούρκους κατά την διάρκεια της Κρητικής εξεγέρσεως του 1866-1869, παρά τις προειδοποιήσεις και εν τέλει τις απειλές από το γαλλικόν Υπουργείον Εξωτερικών, οπότε απώλεσε σταδιακώς την φιλία και εμπιστοσύνη του βασιλέως Γεωργίου. Τον Μάϊο του 1868 εμερίμνησε αυτοπροσώπως για την απέλαση του συμπατριώτη του ιστορικού Γκυστάβ Φλουρένς, που είχε ταχθεί ως επαναστάτης στο πλευρό των Κρητών. Η στάση αυτή του Γκομπινώ δεν ήταν βεβαίως άσχετη με την ανάκληση του από την Αθήνα, απ’ όπου έφυγε τον Σεπτέμβριο του 1868.

Α. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

(Φ. 198)

 

 

Advertisements