Χωρίς τίτλο.jpg

Μέρος Ν΄

OΚόμης  Αρτύρ ντε Γκομπινώ στο δέκατο τρίτο κεφάλαιον  του ιδιαιτέρως ενδιαφέροντος  εγχειριδίου του περί της ανισότητος των φυλών (με τίτλον «Οι ανθρώπινες φυλές είναι διανοητικώς άνισες : Η ανθρωπότης δεν είναι ικανή για ατέρμονα πρόοδο»), γράφει μεταξύ άλλων :

«Προκειμένου να εκτιμήσουμε τις διανοητικές διαφορές μεταξύ των φυλών, θα έπρεπε πρώτα να διαπιστώσουμε τον βαθμό ανοησίας στην οποίαν ημπορεί να εκπέσει η ανθρωπότης. Γνωρίζουμε ήδη το υψηλότερο σημείο που ημπορεί να φτάσει, δηλαδή τον πολιτισμό. Οι περισσότεροι επιστήμονες – παρατηρητές, ήσαν μέχρι τώρα πολύ επιρρεπείς στο να παρουσιάσουν τους χαμηλοτέρους τύπους χειροτέρους από όσον πραγματικώς είναι.

Σχεδόν όλες οι πρώιμες περιγραφές μιας αγρίας φυλής την παριστούν με τρομακτικά χρώματα, πολύ τρομεροτέρα από την πραγματικότητα. Της αποδίδουν τόσον μικρά δύναμη λογικής και κατανοήσεως, ώστε φαίνεται να είναι ανάλογος με τον πίθηκο και κατωτέρα από τον ελέφαντα. Είναι βεβαίως αλήθεια ότι ευρίσκουμε και την αντίθετο γνώμη : Αν κάποιος πλοίαρχος γίνει καλώς δεκτός σε μία νήσο, αν συναντήσει, όπως πιστεύει, ένα ευγενικό και φιλόξενο καλωσόρισμα και καταφέρει να κάνει ολίγους εντοπίους να εργασθούν κατ’ ολίγον με τους ναύτες του, τότε γεμίζει επαίνους αυτόν τον ευτυχισμένο λαό. Δηλώνεται ότι είναι κατάλληλοι για οτιδήποτε και ικανοί για τα πάντα. Και μερικές φορές ο ενθουσιασμός εκτοξεύει όλα τα όρια, οπότε ορκίζεται ότι έχει ανεύρει μεταξύ τους μερικές υψηλότερες νοημοσύνες.

Πρέπει να εφεσιβάλλουμε και τις δύο κρίσεις – τόσον τις σκληρές όσον και τις ευνοϊκές. Το γεγονός ότι ορισμένοι Ταϊτινοί εβοήθησαν στην επισκευή ενός φαλαινοθηρικού δεν κάνει το έθνος τους ικανό για πολιτισμό. Επειδή ένας άνθρωπος από την Τόνγκα  επιδεικνύει καλή θέληση προς τους ξένους, δεν είναι απαραιτήτως ανοικτός σε ιδέες προόδου. Ομοίως, δεν έχουμε το δικαίωμα να υποβαθμίσουμε έναν ιθαγενή μιας μέχρι τώρα αγνώστου ακτής στο επίπεδον του αγρίου, μόνο και μόνον επειδή υποδέχεται τους πρώτους επισκέπτες του με μια ρίψη βελών, ή ημπορεί να ευρεθεί να τρώγει ωμές σαύρες και πίτες λάσπης. Ένα τέτοιο συμπόσιο ασφαλώς δεν δηλώνει πολύ υψηλή νοημοσύνη ή πολύ καλλιεργημένους τρόπους. Αλλά ακόμα και στον πλέον αποτρόπαιο κανίβαλο υπάρχει ένας σπινθήρ του θείου πυρός και σε κάποιο βαθμό πάντοτε η φλόγα της κατανοήσεως ημπορεί να ανάψει σε αυτόν. Δεν υπάρχουν φυλές τόσον χαμηλές, ώστε να μην δεχθούν κάποιες κρίσεις, αληθινές ή ψευδείς, δίκαιες ή άδικες, για  τα πράγματα γύρω τους. Η απλή ύπαρξη τέτοιων κρίσεων αρκεί για να καταδείξει ότι, σε κάθε κλάδο της ανθρωπότητος διατηρείται μια ζωντανή ακτίς ευφυΐας. Αυτή είναι που καθιστά και τους πλέον υποβαθμισμένους αγρίους προσβασίμους σε θρησκευτικές διδασκαλίες και τους διακρίνει με έναν ειδικό τρόπο, τον οποίον συνειδητοποιούν οι ίδιοι, ακόμα και από τα πλέον έξυπνα θηρία.

Είναι όμως αυτές οι ηθικές δυνατότητες, οι οποίες ευρίσκονται στο οπίσθιο μέρος της συνειδήσεως κάθε ανθρώπου, ικανές για άπειρη επέκταση; Μήπως όλοι οι άνθρωποι κατέχουν εξίσου μιαν απεριόριστο δύναμη πνευματικής αναπτύξεως; Με άλλα λόγια, έχει κάθε ανθρωπίνη φυλή την ικανότητα να γίνει ίση με κάθε άλλη; Το ερώτημα αφορά τελικώς στην άπειρο ικανότητα βελτιώσεως που έχει το είδος στο σύνολόν του, καθώς και στην ισότητα των φυλών. Αρνούμαι και τα δύο σημεία.

Η ιδέα μιας ατέρμονος προόδου είναι πολύ σαγηνευτική για πολλούς συγχρόνους φιλόσοφους και την υποστηρίζουν δηλώνοντες ότι, ο πολιτισμός μας έχει πολλά ευεργετήματα και πλεονεκτήματα που οι διαφορετικώς εκπαιδευμένοι πρόγονοί μας δεν είχαν. Προωθούν όλα τα φαινόμενα που διακρίνουν τις σύγχρονες κοινωνίες μας. Έχω μιλήσει για αυτά ήδη. Αλλά χαίρομαι που ημπορώ να τα μετέλθω και πάλιν.

Μας λέγεται ότι οι επιστημονικές μας απόψεις είναι αληθέστερες από ό,τι ήσαν. Ότι τα κίνητρά μας είναι, κατά κανόνα, ευγενικότερα και τα ήθη μας καλύτερα από αυτά των Ελλήνων και των Ρωμαίων. Ειδικώς όσον αφορά στην πολιτική ελευθερία, λένε, έχουμε ιδέες και συναισθήματα, πεποιθήσεις και ανοχές, που αποδεικνύουν την ανωτερότητα μας. Υπάρχουν ακόμη και ορισμένοι ελπιδοφόροι θεωρητικοί που υποστηρίζουν ότι, τα θεσμικά μας όργανα πρέπει να μας οδηγήσουν κατευθείαν στον κήπο των Εσπερίδων, (ο οποίος από τότε που οι αρχαίοι ναυτικοί ανέφεραν ότι δεν ήταν στις Καναρίους Νήσους, ανεζητήθη τόσον καιρό και με τόσον κακή επιτυχία).

Μια ολίγον σοβαροτέρα εξέταση της ιστορίας θα δείξει ποία αλήθεια υπάρχει σε αυτές τις υψηλές αξιώσεις. Είμεθα βεβαίως πιο μορφωμένοι από τους αρχαίους. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι έχουμε επωφεληθεί από τις ανακαλύψεις τους. Εάν έχουμε συγκεντρώσει περισσότερες γνώσεις από αυτούς, είναι απλώς και μόνον επειδή είμεθα οι κληρονόμοι και οι μαθητές τους και συνεχίσαμε την εργασία τους. Μήπως σημαίνει ότι η ανακάλυψη της ισχύος του ατμού και η επίλυση μερικών μηχανικών προβλημάτων μας έφεραν στον δρόμο για την παντογνωσία; Το πολύ, η επιτυχία μας ημπορεί να μας οδηγήσει στην διερεύνηση όλων των μυστικών του υλικού κόσμου. Πριν επιτύχουμε αυτή την κατάκτηση, υπάρχουν πολλά πράγματα που πρέπει να κάνουμε, τα οποία δεν έχουμε ξεκινήσει ακόμη, από τα οποία δεν υπάρχει ακόμη καν υποψία σχετική με την ίδια τους την ύπαρξη. Αλλά ακόμη και όταν η νίκη είναι δική μας, πρέπει να προχωρήσουμε ένα μόνον βήμα πέραν από την ωμή επιβεβαίωση των φυσικών νόμων; Συμφωνώ ότι θα έχουμε αυξήσει σημαντικώς την δύναμή μας να επηρεάσουμε την φύση και να την αξιοποιήσουμε στην υπηρεσία μας. Θα ανεύρουμε διαφορετικούς τρόπους να ταξιδέψουμε στον κόσμο ή βεβαίως θα αναγνωρίσουμε ότι ορισμένες διαδρομές είναι αδύνατες. Θα μάθουμε πώς να κινούμεθα ελευθέρως στον αέρα και, τοποθετούμενοι ολίγα μίλια εγγύτερον  στα όρια της γηίνης ατμοσφαίρας, ανακαλύψαμε ή αποσαφηνίσαμε κάποια αστρονομικά ή άλλα προβλήματα. Αλλά τίποτα περισσότερο. Όλα αυτά δεν μας οδηγούν στο άπειρο. Ακόμα και αν είχαμε υπολογίσει όλα τα πλανητικά συστήματα που κινούνται μέσα στο διάστημα, θα έπρεπε  να είμαστε πιο κοντά τους; Έχουμε μάθει έστω και ένα μόνον πράγμα για τα μεγάλα μυστήρια που ήσαν άγνωστα στους αρχαίους; Απλώς, όσον ημπορώ να ιδώ,  έχουμε αλλάξει τις προηγούμενες μεθόδους περιφοράς στο σπήλαιον όπου ευρίσκεται το μυστικό. Όμως, δεν έχουμε ακόμα διαπεράσει το σκότος του ούτε κατά ένα εκατοστό.

Και επιπλέον, αναγνωρίζοντες ότι σε ορισμένες κατευθύνσεις είμεθα πιο φωτισμένοι, μάλλον πρέπει να έχουμε χάσει κάθε ίχνος πολλών πραγμάτων που ήσαν γνωστά στους απομεμακρυσμένους μας προγόνους. Ημπορούμε άραγε να αμφιβάλλουμε ότι, κατά την εποχή του Αβραάμ, ήσαν γνωστά πολύ περισσότερα για την αρχέγονο ιστορία από όσα γνωρίζουμε σήμερα; Πόσες από τις ανακαλύψεις μας, που έγιναν τυχαίως ή μετά τεραστία εργασία, είναι απλώς ανακαλύψεις της λησμονηθείσης γνώσεως! Επιπλέον, πόσον κατώτεροι είμεθα από πολλές απόψεις, από όσους έχουν ζήσει πριν από εμάς! Όπως ανέφερα ανωτέρω, με μια διαφορετική συσχέτιση, ημπορεί κανείς να συγκρίνει ακόμη και τα πλέον υπέροχα έργα μας με τα θαύματα που εξακολουθούν να παρατηρούνται στην Αίγυπτο, στην Ινδία, στην Ελλάδα και στην Αμερική; Και αυτά καταμαρτυρούν την εξαφανισμένη μεγαλοπρέπεια πολλών άλλων κτιρίων, τα οποία πολύ ολιγότερον έχουν καταστραφεί από το βαρύ χέρι του χρόνου παρά από τις άσκοπες καταστροφές του ανθρώπου. Ποιες είναι οι τέχνες μας σε σύγκριση με αυτές της Αθήνας; Ποιοι είναι οι στοχαστές μας, σε σχέση με αυτούς της Αλεξανδρείας και της Ινδίας; Ποιοι είναι οι ποιητές μας, δίπλα στον Βαλμίκι, στον Καλιντάσα, στον Όμηρο και στον Πίνδαρο;

Α. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

(Φ. 210)

Advertisements