Χωρίς τίτλο

Μέρος ΝΑ΄

OΚόμης  Αρτύρ ντε Γκομπινώ στο περίφημο εγχειρίδιόν του περί της ανισότητος των ανθρωπίνων φυλών (13o κεφάλαιον με τίτλον «Οι ανθρώπινες φυλές είναι διανοητικώς άνισες: Η ανθρωπότης δεν είναι ικανή για ατέρμονα πρόοδο»), γράφει:

«(…) Έχουμε πάντοτε περιφρονήσει τις συγκρίσεις με την πόλη της Αθηνάς, καθώς επείσαμε τον ίδιον τον εαυτόν μας ότι, μια θεμελιώδης διαφορά μεταξύ της σημερινής μας κοινωνικής τάξεως και του αρχαίου ελληνικού κράτους εδημιουργήθη από την δουλεία. Αυτό ήταν κατάλληλο για πλέον εκτεταμένη δημαγωγία. Το παραδέχομαι, αλλά αυτό είναι όλο. Οι άνθρωποι ομιλούσαν για τους δούλους με τον ίδιο τρόπο που σήμερα ομιλεί κανείς γιά τους εργαζομένους και τις κατώτερες τάξεις. Και, επιπλέον, πόσον προχωρημένοι ήσαν συγκριτικώς οι Αθηναίοι, όταν προσεπάθησαν να ευχαριστήσουν τον πληθυσμό των δούλων τους μετά τη μάχη των Αργινουσών!

Ας στραφούμε τώρα στην Ρώμη. Εάν ανοίξετε τις επιστολές του Κικέρωνος, θα εύρετε στον Ρωμαίο ρήτορα έναν μετριοπαθή σύγχρονο Βρεττανό Συντηρητικό (Tory). Η δημοκρατία του είναι ακριβώς όπως οι συνταγματικές μας κοινωνίες, σε όλα όσα σχετίζονται με την γλώσσα των κομμάτων και τις κοινοβουλευτικές συζητήσεις. Και εκεί επίσης, στα χαμηλότερα βάθη, ένας πληθυσμός υποβαθμισμένων σκλάβων εκόχλαζε, πάντα με την εξέγερση στην καρδιά του και μερικές φορές και με τις γροθιές του. Θα αφήσουμε αυτόν τον όχλο στην μία πλευρά. Και ημπορούμε να το πράξουμε τόσο πιο εύκολα καθώς ο νόμος δεν ανεγνώριζε την πολιτική ύπαρξή τους. Δεν υπελογίζοντο στην πολιτική και η επιρροή τους περιορίζετο σε περιόδους αναστατώσεως. Ακόμα και τότε, απλώς επραγματοποίησαν τις εντολές των επαναστατών που εγεννήθησαν ελεύθεροι.

Όσον αφορά λοιπόν, στους διόλου μη λαμβανομένους υπ’ όψη δούλους, δεν μας προσφέρει η Ρωμαϊκή Αγορά (το Φόρουμ) όλα τα συστατικά ενός σύγχρονου κοινωνικού κράτους; Ο πληθυσμός, απαιτεί άρτον και θεάματα, ελεύθερες χορηγίες και το δικαίωμα να τα απολαμβάνει. Η μεσαία τάξη, η οποία επέτυχε τον στόχο της μονοπωλήσεως των δημόσιων υπηρεσιών. Οι ευγενείς, πάντα μεταμορφούμενοι και χορηγούντες έδαφος, πάντα απολλύοντες τα δικαιώματά τους, σε σημείον όπου ακόμη και οι υπερασπιστές τους συμφωνούν ως ένα από τα μέσον αμύνης τους, να αποποιηθούν όλα τους τα προνόμια και απλώς να διακηρύξουν την «ελευθερία για όλους» – δεν έχουμε εδώ πράγματι μιαν ακριβή αντιστοίχηση με την εποχή μας;

Πιστεύει κανείς ότι από τις απόψεις που ακούμε σήμερα, όσον διαφορετικές και αν είναι, υπάρχει έστω και μια μόνον ή ακόμη και κάποια σκιά μιας απόψεως, που δεν ήταν γνωστή στην Ρώμη; Ομίλησα ανωτέρω σχετικώς με τις Τουσκουλανές Επιστολές (του Κικέρωνος): περιέχουν τις σκέψεις ενός Συντηρητικού με προοδευτικές κλίσεις. Αντίθετοι προς τον Σύλα, ο Πομπήιος και ο Κικέρων ήσαν Φιλελεύθεροι. Δεν ήσαν αρκετά φιλελεύθεροι για τον Καίσαρα, ενώ ήσαν πάρα πολύ φιλελεύθεροι για τον Κάτωνα. Αργότερον, κατά την αρχή του Πριγκηπάτου (πρώτη φάση της Αυτοκρατορίας), στον Πλίνιο τον Νεώτερο ευρίσκουμε έναν μετριοπαθή βασιλόφρονα, αν και αγαπούσε την ηρεμία. Ήταν κατά της υπερβολικής ελευθερίας για τον λαό και κατά της υπερβολικής εξουσίας για τον αυτοκράτορα. Οι απόψεις του ήσαν θετικιστικές. Ολίγον ησχολήθη με τις εξαφανισθίσες λάμψεις της εποχής των Φαβίων και προετίμησε την ανιαρή διοίκηση ενός Τραϊανού. Δεν συνεμφώνησαν όλοι μαζί του. Πολλοί εφοβήθησαν μια άλλην εξέγερση, όπως αυτή του Σπαρτάκου, και επίστευαν ότι ο αυτοκράτωρ δεν ημπορούσε να κάνει υπερβολικώς δεσποτική χρήση της εξουσίας του. Από την άλλη πλευρά, ορισμένοι από τους επαρχιώτες εζήτησαν και έλαβαν αυτό που πρέπει να ονομάσουμε συνταγματικές εγγυήσεις. Ενώ και οι σοσιαλιστικές απόψεις ηύραν έναν εκπρόσωπο, τόσον πολύ υψηλόν όπως ο Γαλάτης αυτοκράτορωρ Γάϊος Ιούνιος Πόστουμος, ο οποίος κατέθεσε στους υπηκόους του την διακήρυξη, «Οι πλούσιοι και οι πτωχοί είναι φυσικοί εχθροί» («Dives et pauper inimici»).

Στην πραγματικότητα, κάθε άνθρωπος ο οποίος είχεν οποιανδήποτε αξίωση να μοιρασθεί με τον διαφωτισμό της εποχής, σθεναρώς διακηρύσσοντα την ισότητα των ανθρωπίνων φυλών, το δικαίωμα όλων των ανθρώπων να συμμετέχουν στα καλά πράγματα του κόσμου τούτου, την προφανή αναγκαιότητα του Ελληνο-Ρωμαϊκού πολιτισμού, την τελειότητα και την κομψότητά του, την βεβαιότητα του για μια μελλοντική πρόοδο πέραν από την παρούσα του κατάσταση και, ως επιστέγασμα όλων, την ύπαρξή του για πάντα. Αυτές οι ιδέες δεν ήσαν μόνον η υπερηφάνεια και η παρηγορία των παγανιστών. Ενέπνευσαν επίσης  και τις σθεναρές ελπίδες των πρώτων και λίαν πασιγνώστων Πατέρων της Εκκλησίας, των οποίων τις απόψεις εξέφραζε ως αυτοδιορισθείς  διερμηνεύς ο Τερτυλλιανός.

Τέλος, για να ολοκληρωθεί η εικών με ένα τελευταίο χαρακτηριστικό γνώρισμα, το πλέον πολυάριθμο κόμμα όλων, εσχηματίσθη από τους αδιαφόρους, από τους ανθρώπους που ήσαν πολύ αδύναμοι ή δειλοί, υπερβολικώς σκεπτικοί ή απαξιωτικοί ώστε να ανεύρουν αλήθεια μέσα από όλες τις αποκλίνουσες θεωρίες που διήλθαν καλειδοσκοπικώς προ των  οφθαλμών τους. Αυτοί που αγαπούσαν την τάξη όταν υπήρχε και όταν επήλθε η αταξία την άντεξαν (όσον ημπορούσαν). Αυτοί οι οποίοι οποίοι ανέκαθεν ανηρωτώντο για την πρόοδο των υλικών ανέσεων που ήσαν άγνωστες στους πατέρες τους και οι οποίοι, δίχως να θέλουν να σκεφτούν πάρα πολύ την «άλλη πλευρά», παρηγορούντο επαναλαμβάνοντες επενειλημμένως και πάλιν : «Υπέροχα είναι τα σημερινά έργα!»

Θα υπήρχαν περισσότεροι λόγοι να πιστεύσουμε ότι εκάναμε βελτιώσεις στην πολιτική επιστήμη, εάν είχαμε εφεύρει κάποιους μηχανισμούς που προ ημών ήσαν άγνωστοι στα βασικά τους συστατικά. Δεν είναι ιδική μας μια τέτοια δόξα. Οι περιορισμένες μοναρχίες, για παράδειγμα, ήσαν οικείες σε κάθε περίοδο και υπάρχουν αξιοπερίεργες περιπτώσεις μεταξύ ορισμένων ινδιανικών αμερικανικών φυλών, οι οποίες από άλλες απόψεις έχουν παραμείνει άγριες. Δημοκρατικές και αριστοκρατικές δημοκρατίες όλων των ειδών, ισορροπημένες με τους πλέον διαφόρους τρόπους, υπήρξαν τόσον στον Νέο όσον και στον Παλαιό κόσμο. Η Τλαξκάλα είναι εξίσου καλό παράδειγμα με την Αθήνα, την Σπάρτη και την Μέκκα προ του Μωάμεθ. Ακόμα και αν απεδείχθη ότι επιφέραμε κάποιες δευτερεύουσες βελτιώσεις στην τέχνη της διακυβερνήσεως, θα αρκούσε αυτό για να δικαιολογήσει μια τόσο σαφή διαπίστωση, ότι δηλαδή η ανθρωπίνη φυλή είναι ικανή για απεριόριστη πρόοδο; Ας είμεθα συγκρατημένοι, τόσον όσον αυτός ο σοφότερος των βασιλιάδων, όταν είπε, «Ουδέν νεώτερον υπό τον ήλιον». (από τον «Εκκλησιαστή»  της Τορά, δηλαδή το έργο του Σολομώντος).

Ερχόμεθα  τώρα στο ζήτημα των τρόπων. Οι ιδικοί μας φέρονται ως ευγενέστεροι  από εκείνες των άλλων μεγάλων ανθρωπίνων κοινωνιών. Αλλά αυτό είναι πολύ αμφίβολον. Υπάρχουν σήμερον κάποιοι οι οποίοι ρητορεύοντες ισχυρίζονται πως θα ήθελαν να καταργήσουν τον πόλεμο ανάμεσα στα έθνη. Παρέλαβαν αυτήν την θεωρία από τον Σενέκα. Επίσης ορισμένοι σοφοί της Ανατολής είχαν, σχετικώς προς αυτό το θέμα, απόψεις παρόμοιες με εκείνες της Μοραβικής αδελφότητος. Αλλά, ακόμα και αν οι φίλοι της οικουμενικής ειρήνης κατόρθωναν να καταστήσουν την Ευρώπη αηδιασμένη με την ιδέα του πολέμου, θα έπρεπε επιπλέον να επιφέρουν μια μόνιμο αλλαγή στα πάθη της ανθρωπότητος. Ούτε ο Σενέκας ούτε οι Βραχμάνοι απέκτησαν μια τέτοια νίκη. Είναι αμφίβολον εάν θα επιτύχουμε εκεί όπου αυτοί απέτυχαν. Ειδικότερον επειδή ημπορούμε ακόμα να ιδούμε στους αγρούς μας και στους δρόμους μας τα αιματηρά ίχνη που άφησε η λεγομένη «ανθρωπότης» μας. Συμφωνώ ότι οι αρχές μας είναι καθαρές και άξιες. Η πρακτική μας αντιστοιχεί σε αυτές;

Πριν συγχαρούμε εαυτούς για τα επιτεύγματά μας, ας αναμείνουμε μέχρις ότου οι σύγχρονες χώρες μας ημπορούν να καυχηθούν για δύο αιώνες ειρήνης, όπως ημπορούσε  η Ρωμαϊκή Ιταλία, [Αμεδαίου Τιερύ «Ιστορία της Γαλατίας υπό την ρωμαϊκή διοίκηση» («Histoire de la Gaule sous l ‘administration romaine») τόμος 1, σελίς 241] το παράδειγμα της οποίας δεν ακολουθήθηκε δυστυχώς από μεταγενέστερες περιόδους. Διότι από την αρχή του σύγχρονου πολιτισμού, ουδέποτε παρήλθαν πενήντα χρόνια χωρίς σφαγές.

Επομένως, η ικανότης για άπειρο πρόοδο δεν φαίνεται από την παρούσα κατάσταση του πολιτισμού μας. Ο άνθρωπος κατάφερε να μάθει μερικά πράγματα, αλλά έχει ξεχάσει πολλά άλλα. Δεν έχει προσθέσει μια νέα αίσθηση στα αισθήματά του, ένα νέο άκρο στα άκρα του, μιαν ικανότητα στην ψυχή του. Έχει απλώς εξερευνήσει μιαν άλλη περιοχή του κύκλου στον οποίο είναι περιορισμένος,  ενώ ακόμη και η σύγκριση του πεπρωμένου του με εκείνο πολλών ειδών πτηνών και εντόμων δεν εμπνέει πάντοτε πολύ ευχάριστες σκέψεις για την ευτυχία του σε αυτήν την ζωή.

Οι μέλισσες, οι μύρμηγγες και οι τερμίτες έχουν ανεύρει για τον εαυτόν τους, από την ημέρα της δημιουργίας τους, το είδος ζωής που τους ταιριάζει. Τα τελευταία δύο, στις κοινότητές τους, εφηύραν έναν τρόπο να κτίζουν τις κατοικίες τους, να τοποθετούν τις προμήθειές τους και να φροντίσουν τα ωά τους, ο οποίος κατά την γνώμη των φυσιοδιφών δεν θα ημπορούσε να αλλάξει ούτε να βελτιωθεί. Όπως είναι, ήταν πάντα επαρκής για τις μικρές επιθυμίες των πλασμάτων που τον χρησιμοποιούν. Ομοίως, οι μέλισσες – με την …. μοναρχική κυβέρνησή τους, η οποία παραδέχεται την απομάκρυνση  του κυριάρχου αλλά όχι την κοινωνική επανάστασης – δεν έχουν παραμείνει ούτε για μιαν ημέρα εκτός του τρόπου ζωής που ταιριάζει περισσότερον στις ανάγκες τους. Οι μεταφυσικοί είχαν την δυνατότητα επί μεγάλο χρονικό διάστημα, να αποκαλούν τα ζώα μηχανές και αποδίδουν την αιτία των κινήσεών τους στον Θεό, που ήταν η «ψυχή των θηρίων», («anima brutorum»). Τώρα, που οι συνήθειες αυτών των αποκαλουμένων «αυτομάτων» μελετώνται προσεκτικότερον, δεν έχουμε απλώς παραιτηθεί από αυτήν την περιφρονητική θεωρία. Έχουμε επιπλέον αναγνωρίσει ότι το ένστικτο έχει μιαν ικανότητα που το αναβιβάζει σχεδόν στην μεγαλοπρέπεια της λογικής. (…..)»

Α. Κωνσταντίνου

(Φ. 211)

Advertisements